Sukh Shital Karu Sansar
Gujarati | Hindi | English

Bhakti Sadhna

 

ભક્તિ સાધના
જગદ્ગુરુ આચાર્ય શ્રી ૧૦૮ કૃષ્ણમણિજી મહારાજ
શરીર, ઇન્દ્રિયો, મન તથા અંતઃકરણની વૃત્તિયોને નિયન્ત્રિત તથા નિયમિત કરવા માટે સાધના ખૂબ ઉપયોગી થાય છે. સાધના દ્વારા શરીર સ્વસ્થ રહે છે, ઇન્દ્રિયો નિયંત્રણમાં રહે છે, મન સહિત અંતઃકરણની વૃત્તિઓ શુદ્ધ થઈ એક દિશામાં લાગવા માટે યોગ્ય બને છે. સામાન્યજનોને એ ખ્યાલ હોય છે કે સાધના સિદ્ધિ માટે હોય છે. વાસ્તવમાં સાધના સિદ્ધિ માટે નહીં પરંતુ શુદ્ધિ માટે હોય છે. સાધના દ્વારા અંતઃકરણ શુદ્ધ થાય છે. જેમાં મનુષ્યને વિશિષ્ટ ક્ષમતા પ્રાપ્ત થાય છે તેને જ લોકો સિદ્ધિ કહે છે અને આવી જ સિદ્ધિ પ્રાપ્તિ માટે સાધના કરે છે.
સાધનાનો પ્રભાવ જન્મ જન્માન્તર પર્યન્ત રહે છે, એટલા માટે પૂર્વ જન્મમાં કરેલી સાધનાનું ફળ આ જન્મમાં પણ પ્રાપ્ત થાય છે. સાધનાથી સંસ્કાર બને છે. નિરંતર સાધના દ્વારા અંતઃકરણમાં પડવાવાળી છાપને જ સંસ્કાર કહે છે. સારા વિચાર તથા સારા કાર્યોથી સારા સંસ્કાર બને છે અને ખરાબ કાર્યો થતા ખરાબ વિચારોથી ખરાબ સંસ્કાર બને છે. કેટલાક વ્યક્તિ બાલ્યકાળથી જ સદ્વૃત્તિવાળા હોય છે. કોઈની પણ પીડા જોઈને તેમનું હૃદય દ્રવિત થઈ જાય છે. તેમનામાં પરમાત્મા પ્રત્યે પણ સ્વાભાવિક શ્રદ્ધા હોય છે. આ બધા લક્ષણ પૂર્વ જન્મના સુસંસ્કાર અર્થાત્ સારી સાધનાની તરફ સંકેત કરે છે. આ જ રીતે કેટલીક વ્યક્તિ બાલ્યકાળથી જ ક્રૂર, કપટવૃત્તિવાળા હોય છે. આવી વૃત્તિ તેમના પૂર્વ જન્મના કુસંસ્કારોની તરફ સંકેત કરે છે. પૂર્વજન્મના સારા-ખરાબ સંસ્કાર અંતઃકરણમાં અંકિત રહે છે અને આ જન્મને પણ પ્રભાવિત કરે છે. એટલા માટે પૂર્વજન્મના કુસંસ્કારોને દૂર કરવા માટે સાધનાની ખૂબ આવશ્યકતા રહે છે. જે વ્યક્તિ સાધનાનું મહત્ત્વ સમજે છે તે એના તરફ ઉન્મુખ થાય છે. નહીં તો અનેક વ્યક્તિઓને આ વિષયમાં કંઈ પણ જ્ઞાન નથી હોતું જેથી તેમને જીવનની દિશા જ પ્રાપ્ત થતી નથી. એટલા માટે તેઓ માનવ હોવા છતાં પણ પશુ જેવો વ્યવહાર કરે છે. સાધનાના મહત્ત્વને સમજવા માટે સત્સંગની આવશ્યકતા હોય છે. સંત ગુરુજનોના સત્સંગના દ્વારા માનવને જીવનની સાચી દિશા પ્રાપ્ત થાય છે. તેનાથી તેમની દશા બદલાઈ જાય છે.
ઉદાહરણ માટે લોખંડના એક ટુકડાને લઈએ લોખંડના ટુકડાને ચુંબકની સાથે એક જ દિશામાં ઘસવા લાગીએ તો તે પણ ચુંબકીય ગુણ પ્રાપ્ત કરે છે. આ પ્રક્રિયામાં ચુંબકથી લોખંડના ટુકડામાં ચુંબકીય શક્તિ જાતી નથી પરંતુ ચુંબકની સાથે એક દિશામાંં ઘર્ષણ થવાથી લોખંડના ટુકડાના અણુ પરમાણુઓને એક દિશા પ્રાપ્ત થાય છે. શક્તિ તો તે જ અણુઓમાં હોય છે, પરંતુ તેઓ એક દિશામાં ન હોવાથી સંગઠિત થઈ શક્તા નથી.ચુંબકના સંસર્ગથી તેમને એક દિશા પ્રાપ્ત થાય છે જેથી તે અણુઓની શક્તિ પ્રગટ થાય છે. આ રીતે સામાન્ય લોખંડ ચુંબક બની જાય છે.
આ રીતે મનુષ્યના અંતઃકરણની વૃત્તિઓ, જે ચારેય દિશાઓમાં ફરતી રહે છે તે સાધનાના માધ્યમ દ્વારા એક સાચી દિશા પ્રાપ્ત કરે છે. તેનાથી અપાર શક્તિ પ્રગટ થાય છે. તેને જ લોકો સિદ્ધિ કહે છે. આવી સાધના સદ્ગુરુના માર્ગદર્શનમાં થાય તો વ્યક્તિના અંતઃકરણની વૃત્તિયોને પરમાત્માની દિશા પ્રાપ્ત થશે જેથી વ્યક્તિ પરમાત્માના દર્શન તથા અનુભવ પ્રાપ્ત કરી શકે. આને જ ભક્તિ સાધના કહી છે.
ભક્તિ સાધના દ્વારા આત્માની અનુભૂતિ થાય છે, પરમાત્માની અનુભૂતિ થાય છે અને પરમધામની અનુભૂતિ થાય છે. ભક્તિમાં સમર્પણ હોય છે. સમર્પણ પ્રેમથી જ સંભવે છે. એટલા માટે ભક્તિ સાધનાને પ્રેમ સાધના પણ કહી શકાય.
જે સાધકને પરમાત્માની દિશા પ્રાપ્ત થતી નથી અથવા જે સાધક પરમાત્માને લક્ષ્ય બનાવ્યા વગર સાધના કરે છે એવો સાધક અંતઃકરણની વૃત્તિયોને એક દિશામાં હોવાથી પ્રાપ્ત શક્તિને સિદ્ધિ માની એમાં જ મસ્ત રહે છે. તેઓ સાધનાના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યથી વિચલિત થઈને ભૌતિક લાભ પ્રાપ્ત કરે છે. એટલા માટે ભૌતિક લાભ પ્રાપ્ત કરવા માટે જ કઠોર સાધના પણ કરે છે. તેમની સાધના પણ નિષ્ફળ થતી નથી પરંતુ જે સાધનાના દ્વારા પૂર્ણબ્રહ્મ પરમાત્માની અનુભૂતિ થઈ શકે એમ હોય તો તેનાથી માત્ર ભૌતિક લાભ પ્રાપ્ત કરી સંતુષ્ટ થઈ જવું અલ્પજ્ઞતા જ માનવામાં આવશે. એટલા માટે સાચા સાધકોએ પોતાની સાધનાનું લક્ષ્ય પરમાત્મા જ બનાવવા જોઈએ. બાહ્ય સાધનાથી ભૌતિક જગતનો લાભ પ્રાપ્ત થાય છે તો પ્રેમ સાધનાથી પરમાત્માની પ્રાપ્તિ થાય છે. એટલા માટે મહાપુરુષોએ ભૌતિક સાધનાને મહત્ત્વ ન આપી પ્રેમ સાધનાનું જ મહત્ત્વ સમજાવ્યું છે અને તે માટે પ્રેરણા આપી છે. પ્રેમ સાધના માટે મહામતિ કહે છે,
પ્રેમ ઐસી ભાંત સુધારે, ઠૌર બૈઠે પાર ઉતારે ાા
પંથ હોવે કોટિ કલપ, પ્રેમ પહુંચાવે મિને પલક ાા
પ્રેમ ખોલ દેવે સબ દ્વાર, પારકે પાર પિયાકે પાર ાા
અંતઃકરણની શુદ્ધિ થયેથી હૃદયમાંથી પ્રેમ પ્રગટ થાય છે. પ્રેમમાં એટલી શક્તિ હોય છે કે તે આત્માને આ શરીરમાં રહેવા છતાં પરમધામનો અનુભવ કરાવી શકે છે. બાહ્ય સાધનાઓ કરોડો પ્રયત્નો કરવા છતાં પણ પરમાત્માની અનુભૂતિ નથી કરાવી શક્તા. જ્યારે પ્રેમ સાધના ક્ષણમાત્રમાં અનુભવ કરાવે છે. એટલા માટે એની સર્વોપરિતા બતાવવામાં આવી છે. પ્રેમ સાધના દિલની સાધના છે. જ્યાં સુધી દિલની સાધના થશે નહીં ત્યાં સુધી પરમાત્માની પ્રાપ્તિ થશે નહીં. મહામતિ કહે છે, તોલો ના પિઉ પાઇએ, જોલો ન સાધે દિલ ા
અહીંયાં દિલની સાધનાનું તાત્પર્ય છે હૃદય સુધી પહોંચવું. શરીરમાં પ્રેમ પ્રગટ થવાનું સ્થાન હૃદય છે. અંતઃકરણની અશુદ્ધિ આપણને હૃદય સુધી પહોંચવા દેતી નથી. સાધના દ્વારા જેવી અંતઃકરણની શુદ્ધિ થાય છે તે જ સમયે આપણે હૃદયના ભાવને ગ્રહણ કરવા યોગ્ય બની જઈએ છીએ. હૃદય પ્રેમનો સ્રોત છે. તેમાં પ્રેમ જ પ્રેમ ભરેલો હોય છે. પરંતુ અંતઃકરણની અશુદ્ધિઓ આપણને પ્રેમના આ સાગર સુધી પહોંચવામાં નડતર રૃપ બને છે. સાધના દ્વારા આ નડતર દૂર થઈ જાય છે ત્યારે આપણે સ્વયંને હૃદયમાં મેળવીશું અર્થાત્ આપણું(આત્માનું) નિવાસ સ્થાન હૃદયને અનુભવીશું. હૃદયને આનંદમય કોષ પણ કહેવામાં આવ્યો છે. આત્માની ઉપસ્થિતને કારણે જ હૃદયમાં પ્રેમ ભરેલો હોય છે. પ્રેમનું મૂલસ્રોત તો પૂર્ણબ્રહ્મ પરમાત્મા છે. આપણે તેમના આનંદ અંગ હોવાથી આપણું સ્વરૃપ પણ પ્રેમનું જ છે. નશ્વર શરીરના હૃદયમાં રહેવાને કારણે આપણી ઉપસ્થિતિને લીધે હૃદય પ્રેમથી પરિપૂર્ણ થઈ જાય છે. જ્યારે આપણે દેહભાવથી ઉપર ઊઠી આત્મભાવનો અનુભવ કરવા લાગીશું ત્યારે આપણને આપણી વાસ્તવિક સ્થિતિનું જ્ઞાન થવા લાગશે. આને જ દિલની સાધના કહેવામાં આવી છે. જે રીતે આ હૃદય આત્માનું સ્થાન છે તેવી જ રીતે એ પરમાત્માનું પણ સ્થાન છે. પરમાત્માનું સ્વરૃપ પણ આમાં જ અંકિત થાય છે.
મહામતિ શ્રી પ્રાણનાથજીએ બ્રહ્માત્માઓના હૃદયને જ પરમધામ કહ્યું છે અને બ્રહ્માત્માઓને ધામહૃદયા કહ્યું છે. એનું તાત્પર્ય એ છે કે બ્રહ્માત્માઓ પોતાના હૃદયમાં પોતાના ધણી પૂર્ણબ્રહ્મ પરમાત્માનું સ્વરૃપ અંકિત કરે છે. તેઓ હંમેશાં પોતાના ધણીના સાન્નિધ્યનો અનુભવ કરે છે. તેમના હૃદયમાં જ ધામધણીનો વાસ રહે છે.
સાધનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય હૃદયને ધામ બનાવવાનો છે. આ પ્રેમથી જ સંભવ છે. પરમાત્મા પ્રત્યે અતિશય પ્રેમને ભક્તિ કહેવામાં આવી છે. ભક્તિ અને પ્રેમમાં તાત્ત્વિક અંતર નથી. પ્રેમ સાધના અને ભક્તિ સાધનાને એક જ માનેલ છે. જેના હૃદયમાં પરમાત્માનો વાસ હોય છે તે જ ભક્તે પોતાની સાધનાનું બરાબર ફળ પ્રાપ્ત કર્યું એવું માનવામાં આવે છે. એટલા માટે આપણે બાહ્ય સાધનાની અપેક્ષાએ ભક્તિ સાધના કે પ્રેમસાધનાની તરફ અધિક ધ્યાન આપીએ અને પોતાના હૃદયમાં પરમાત્માના સ્વરૃપને અંકિત કરી એને પરમધામ બનાવીએ.
 

 

Write your Comments

Your Name:

Your Email:

Your Cell (+91.12345.12345):


Your Comment:

 

( Your Comment will be displayed after 24 hours )
20 Jun 13

Ehds

This is the prfecet post for me to find at this time
20 Nov 12

Kripa Shankar Singh

Pranam, Bahut achcha byakhyan hai.
01 Apr 12

nilam kumar kulshreshtha

Bahut achha laga
08 Mar 12

Anjana Likhyani

I like so much
03 Mar 12

Piyush Fachara

Very nice artical I like so much......
  • Krishnamani Maharaj-Krishna Pranami
  • Krishnamani Maharaj-Krishna Pranami
  • Krishnamani Maharaj-Krishna Pranami
  • Krishnamani Maharaj-Krishna Pranami
  • Krishnamani Maharaj-Krishna Pranami
  • Krishnamani Maharaj-Krishna Pranami
  • Krishnamani Maharaj-Krishna Pranami
  • Krishnamani Maharaj-Krishna Pranami
  • Krishnamani Maharaj-Krishna Pranami
Designed & Developed By : Nijananda Solutions