Sukh Shital Karu Sansar
Gujarati | Hindi | English

Dhyan


 

ધ્યાન
ધ્યાન શંુ છે ? અને તે કેવી રીતે કરવું જોઈએ આ વિષયમાં અનેક મહાનુભાવોના ભિન્ન ભિન્ન મત છે. કોઈ મનની એકાગ્રતાને ધ્યાન કહે છે તો કોઈ મનની સમગ્રતાને ધ્યાન કહે છે. કેટલાંક મહાનુભાવો વિચાર શૂન્ય મનસ્થિતિને ધ્યાન કહે છે. યોગશાસ્ત્રમાં ધ્યાનને યોગનું એક સાધન માની ચિત્તની વૃત્તિયોને ભૌતિક વિષયો અથવા વસ્તુઓથી દૂર કરી પરમાત્માની તરફ નિરંતર લગાવવાને ધ્યાન કહ્યું છે.
ધ્યાન યોગનું અંતરંગ સાધન છે. યોગનું તાત્પર્ય છે મિલન. આત્મા અને પરમાત્માના મિલનનો અનુભવ થવો જ યોગ છે. ચિત્ત કલુષિત હોવાથી તેમની વૃત્તિઓ ચંચલ થાય છે અને ભૌતિક પદાર્થોની તરફ દોડતી રહે છે જેના કારણે કોઈને કોઈ પ્રકારના દુઃખનો અનુભવ થતો રહે છે. એવામાં વિષયોની તરફ ઉન્મુખ વૃત્તિઓેને રોકી પરમાત્માની તરફ લગાડવાથી જ યોગનો અનુભવ થઈ શકે છે. એટલા માટે મહર્ષિ પતંજલિએ ચિત્તવૃત્તિઓેના નિરોધને યોગ કહ્યો છે જેમકે,
યોગશ્ચિત્તવૃત્તિનિરોધઃ ા (યોગ દર્શન૧/૨)
ચિત્તવૃત્તિઓનો નિરોધ થવાથી આત્માને સ્વયંનો અનુભવ થશે. અને તે સ્વયંને દ્રષ્ટાના રૃપમાં સમજવા લાગશે. એટલા માટે મહર્ષિએ કહ્યું,
તદા દ્રષ્ટુઃ સ્વરૃપે।વસ્થાનમ્ ા (યોગ દર્શન ૧/૩)
મહામતિ શ્રી પ્રાણનાથજી કહે છે. હે સાધકો ! તમે સર્વપ્રથમ સ્વયંને ઓળખો. સ્વયંને પિછાણ્યા વિના પરમાત્માની ઓળખ કેવી રીતે થશે ? જેમકે,
પહેલે આપ પહેચાનો રે સાધો, પહેલે આપ પહેચાનો ા
બિના આપ ચીન્હેં પારબ્રહ્મકો, કૌન કહે મૈં જાન્યો ાા
(કિરન્તન ૧/૧)
જન્મ જન્માન્તરના પાપ-પુણ્ય કર્મોના સંસ્કાર ચિત્તમાં અંકિત થવાથી પ્રાયઃ મનુષ્યનું ચિત્ત કલુષિત રહે છે. એવા ચિત્તની વૃત્તિઓ ચલાયમાન હોય છે. ભૌતિક સંસ્કારોના કારણે કલુષિત થયેલા ચિત્તની વૃત્તિઓે પણ ભૌતિક પદાર્થોની તરફ આકર્ષિત થાય છે. જેનાથી ચિત્ત ઘણંુ જ મલિન થઈ જાય છે. જે રીતે હલતાં ગન્દા પાણીમાં પોતાનું પ્રતિબિમ્બ નહિવત્ દેખાય છે તે રીતે ચલાયમાન વૃત્તિઓેવાળા મલિન ચિત્તના કારણે આત્માનું સ્વરૃપ પણ જાણી શકાતું નથી. એટલા માટે સર્વ પ્રથમ ચિત્તને શુદ્ધ કરવું પડશે. ત્યાર બાદ તેની વૃત્તિયોને સ્થિર પરમાત્માની તરફ લગાડવી પડશે. ત્યારે જ આત્મા અને પરમાત્માનો અનુભવ થશે.
મહર્ષિ પતંજલિએ મલિન ચિત્તવાળા લોકો માટે ચિત્તવૃત્તિઓેના નિરોધનો ઉપાય અભ્યાસ અને વૈરાગ્ય બતાવ્યો અને તેમની વિસ્તૃત ચર્ચા પણ કરી. કેમકે સાધનાઓનો મૂળ ઉદ્દેશ્ય જ ચિત્તના મળ (વિકારો) ને દૂર કરવાનો છે. મનુષ્યનો સ્વભાવ એવો થઈ ગયો છે કે તે નિર્મલતાનો ઢોંગ રચે છે. અર્થાત્ અંતઃકરણમાં રહેલા વિકારોને છુપાવી રાખવા ઈચ્છે છે અને બહારથી શુદ્ધતાનો દેખાડો કરે છે. એવા લોકો માટે મહામતિ શ્રી પ્રાણનાથજીએ કહ્યું છે,
અંદર નાહીં નિરમલ, ફેર ફેર નહાવે બાહેર ા
કર દેખાઈ કોટ બેર, તોહે ના મિલો કરતાર ાા
તોલોં પિઉ ના પાઇએ, જોલોં ન સાધે દિલ ાા
(કિરન્તન ૧૩૨/૧,૨)
જયાં સુધી અંદરની શુદ્ધિ નહિ થાય અને ચિત્ત વૃત્તિને પરમાત્માની તરફ નહિ લગાડીએ ત્યાં સુધી ભલે તમે બહારથી પવિત્ર દેખાડવાના અનેક ઉપાય કરો પરંતુ તમને પરમાત્માની પ્રાપ્તિ નહીં થાય. તમે જે રીતે બહારથી શુદ્ધ, પવિત્ર અને ભલા હોવાનો દેખાડો કરતાં હો પણ જો ખરેખર અંદરથી શુદ્ધ, પવિત્ર અને ભલા બની જશો ત્યારે તમને પરમાત્માની અનુભૂતિ માટે ક્ષણમાત્રનો પણ સમય લાગશે નહીં. તમે હંમેશાં પરમાત્મામાં જ રમણ કરતાં રહેશો. જેમકે,
જૈસા બાહેર હોત હૈ, જો હોવે ઐસા દિલ ા
તો અધખિન પીઉ ન્યારા નહીં, માહેં રહે હિલમિલ ાા
(કિરન્તન ૧૩૨/૪ )
મહર્ષિ પતંજલિએ ભૌતિક પદાર્થોથી પ્રાપ્ત સુખોનો ઉપયોગ તથા સ્વાર્ગાદિ લોકોના સુખોનો ઉપભોગ કરવાની ચાહના રહિત હોવાનો વૈરાગ્ય તથા પરમાત્માને સમજીને અથવા પરમાત્માની તરફ આકર્ષિત થઈને પ્રકૃતિજન્ય ગુણોની તરફ આકર્ષિત ન થવાને વૈરાગ્ય કહ્યો છે. વાસ્તવમાં વૈરાગ્યનું તાત્પર્ય છે કે ભૌતિક વસ્તુઓની તરફ અનુરાગ સમાપ્ત થવો તથા પરમાત્માની તરફ રાગનો ઉદય   થવો. એને વિગત રાગ (ભૌતિક પદાર્થોથી રાગ દૂર થઈ જવો) તથા વિશિષ્ટ રાગ( પરમાત્મા તરફ રાગ થવો) કહેવામાં આવ્યો છે. જુદાંજુદાં સાધનોનો નિરંતર અભ્યાસ અને વૈરાગ્ય દ્વારા સામાન્ય વ્યક્તિ પણ ચિત્તની વૃત્તિઓેને ભૌતિક જગતથી દૂર કરી પરમાત્માની તરફ લગાડી શકે છે. એવા લોકો માટે ચિત્તવૃત્તિ નિરોધનો ઉપાય અભ્યાસ અને વૈરાગ્ય કહેવામાં આવ્યો છે. જેમકે-
અભ્યાસવૈરાગ્યભ્યાં તન્નિરોધઃ (યોગદર્શન ૧/૨)
અભ્યાસ અને વૈરાગ્ય દ્વારા તેનો નિરોધ થઈ શકે છે. પરંતુ જન્મજન્માન્તરના શુભ સંસ્કારોના લીધે જેમનું અંતઃકરણ નિર્મલ થઈ ચૂક્યું હોય છે એવા શ્રેષ્ઠ સાધકોને દીર્ઘકાલીન સાધનાની તરફ જવાની જરૃરત રહેતી નથી. તેમના માટે તો અતિ સરલ સાધના છે 'પ્રેમ'. મહર્ષિ પતંજલિએ પર વૈરાગ્યના દ્વારા તેમનો સંકેત કર્યો છે. એવા વ્યક્તિઓ પરમાત્માની તરફ સ્વયંને સમર્પિત કરી, પરમાત્માના શરણમાં રહીને પોતાની ચિત્તવૃત્તિઓેને ભૌતિક આકર્ષણોની તરફ જવાથી રોકી શકે છે અને તેમને પરમાત્માની તરફ લગાડી પરમાત્મના પ્રેમમાં મસ્ત રહી શકે છે. એવા શ્રેષ્ઠ સાધકોના માટે ચિત્તવૃત્તિ નિરોધનો વિશેષ ઉપાય બતાવતાં મહર્ષિ કહે છે,
ઈશ્વરપ્રાણિધાનાદ્વા (યોગદર્શન ૧/૨૩)
ઉચ્ચ કોટિના સાધક પરમાત્મા પ્રત્યે સમર્પિત થઈને પોતની ચિત્તવૃત્તિનો નિરોધ કરી શકે છે. જુદા જુદા શાસ્ત્રોમાં સાધકોની યોગ્યતાના આધારે સાધનાના બે પ્રકારના માર્ર્ગો બતાવ્યા છે. તે છે (૧) પિપીલિકા માર્ગ અને (૨) વિહંગમ માર્ગ. એમાં પિપીલિકા માર્ગ એ છે જેના દ્વારા દીર્ઘકાળ સુધી નિરંતર સાધના કરતો સાધક પરમાત્માની અનુભૂતિ કરી શકે છે. આ માર્ગમાં વિઘ્નો-મુશ્કેલીઓ પણ અનેક આવે છે અને કોઈ કારણવશ સાધનામાં વિક્ષેપ પડ્યો તો જન્મ-જન્માન્તર સુધી પણ પ્રયત્ન કરવો પડે છે. તો પણ બધા સાધકોને સફળતા પ્રાપ્ત થતી નથી. કેમકે અનેક પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરતો સાધક ક્યારેક પથ ભ્રષ્ટ થઈ શકે છે. એટલા માટે આવા માર્ગને પિપીલિકા માર્ગ અર્થાત્ કીડીઓના જેવો માર્ગ કહ્યો છે.
બીજો માર્ગ છે વિહંગમ માર્ગ અથવા પક્ષીઓનો જેવો માર્ગ. જે રીતે પક્ષી પોતાની પાંખોની સહાયતાથી ઊડીને લાંબી દૂરી પણ થોડા સમયમાં પાર કરી લ્યે છે જ્યારે કીડીઓને એટલે દૂર પહોંચવા માટે અનેક જન્મો સુધી નિરંતર યાત્રા કરવી પડે છે, તો પણ અનેક વિઘ્નો-મુશ્કેલીઓને લીધે બધી કીડીઓ પોતાના ગંતવ્ય સુધી પહોંચી નહીં શકે.
એજ રીતે પિપીલિકા માર્ગથી ચાલવાવાળા બધા સાધકો પરમાત્મા સુધી પહોંચી શક્તા નથી. શ્રીમદ્ભગવદ્ગીતામાં શ્રી કૃષ્ણજીએ પણ આ વાત કહી છે,
મનુષ્યાણાં સહસ્રેષુ કશ્ચિત્ યતતિ સિદ્ધયે ા
 

યતતામપિ   સિદ્ધાનાં કશ્ચિન્માં    વેત્તિ તત્ત્વતઃ ાા

 

(ગીતા ૭/૩)
એક તો હજારો મનુષ્યોમાં કોઈ એક પરમાત્મ પ્રાપ્તિની સાધનામાં લાગે છે. આ રીતે સાધના માર્ગમાં ચાલવાવાળાઓમાં પણ હજારોમાંથી કોઈ એક જ મને યથાર્થ રૃપે જાણી શકે છે.
મહામતિ શ્રી પ્રાણનાથજીએ ઉપર જણાવેસ બન્ને માર્ગોનું નિરૃપણ કરીને જણાવ્યું છે,
પન્થ હોવે કોટિ કલપ, પ્રેમ પહુંચાવે મિને પલક ાા
 (પરિક્રમા ૧/૫૩)
અન્ય સાધનાઓ (પિપીલિકામાર્ગ) ના દ્વારા પરમાત્મા સુધી પહોંચવામાં કોટિ કલ્પ વ્યતીત થઈ શકે છે પરંતુ પ્રેમના દ્વારા ક્ષણમાત્રમાં પહોંચી શકાય છે. કેમકે પરમાત્મા તો દૂર છે જ નહીં પણ અમે અજ્ઞાનતાના આવરણના કારણે તેમનો અનુભવ કરી શકતા નથી અને તેમને દૂર સમજીએ છીએ. આપણા અંતઃકરણ પર અજ્ઞાનનું આવરણ છવાયેલું છે. ત્યારે જ મહામતિ કહે છે,
તૂં આપ હી ન્યારી હોત હૈ, પિયુ નહીં તુઝસે દૂર ા
પરદા તંૂ હી કરત હૈ, અંતર ન આડે નૂર ાા
(કિરન્તન૧૩૨/૫)
હે આત્મા તું પોતે જ પરમાત્માની તરફ ન જોતાં સંસારની તરફ જોઈ રહ્યો છો અને પોતાને પરમાત્માથી દૂર માની રહ્યો છો. વાસ્તવમાં પ્રિયતમ પરમાત્મા તારાથી દૂર નથી. તે અજ્ઞાનનું આવરણ ઓઢી લીધું છે. તેને દૂર કરીશ તો તને અનુભવ થશે કે તારા અને પરમાત્માની વચ્ચે કોઈ દૂરી નથી.
એટલે જ મહામતિ વિહંગમ માર્ગનો ઉપદેશ આપે છે. જેમ પંખી પોતાની પાંખોની સહાયતાથી ઊડે છે તેજ રીતે હે સાધક તું પણ જ્ઞાન અને પ્રેમરૃપી પાંખોની સહાયતાથી ઊડવાનો પ્રયત્ન કર. તેઓએ તારતમ જ્ઞાન તથા પ્રેમલક્ષણા ભક્તિનો એકસાથે ઉપદેશ એટલા માટે આપ્યો છે. જ્યારે તારું હૃદય જ્ઞાન અને પ્રેમથી ઓતપ્રોત થઈ જશે ત્યારે તને ઊડવાની પણ આવશ્યકતા રહેશે નહીં. તમે સ્વયં શ્રીરાજજીની સાથે જ રમણ કરતાં અનુભવ કરશો. જેમકે,
ઓ ખેલે પ્રેમેં પાર પિયા સોં, દેખનકો તન સાગર માંહિ ા
(કિરન્તન )
આવા સાધકો ભલે શરીરથી દુનિયામાં રહે છે અને લોક વ્યવહારનું કામ પણ કરે છે પરંતુ આત્મભાવથી તેઓ નિત્ય નિરન્તર પૂર્ણબ્રહ્મ પરમાત્મા શ્રી રાજજીની સાથે પ્રેમ પૂર્વક રમતા રહે છે.
મહર્ષિ પતંજલિએ ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિને યોગની અંતરંગ સાધના માની છે. તેમનું કહેવું છે કે ચિત્તવૃત્તિને એકમાત્ર લક્ષ્ય પરમાત્મામાં સ્થિર કરવી ધારણા છે, તેને નિરંતરતા પ્રદાન કરવી ધ્યાન છે અને તે સમયે ચિત્તનું પોતાપણું (મારાપણું) મટીને માત્ર ધ્યેય અર્થાત્ પરમાત્માનો અનુભવ થવો સમાધિ છે. જેમકે,
દેશબન્ધશ્ચિત્તસ્ય ધારણ ા
તત્ર પ્રત્યયૈકતાનતા ધ્યાનમ્ ા
તદેવાર્થમાત્રનિર્ભાસં સ્વરૃપશૂન્યમિવ સમાધિઃ ા
(યોગસૂત્ર ૩/૧,૨,૩)
આનાથી આ સ્પષ્ટ થાય છે કે પરમાત્માની અનુભૂતિ માટે ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિ અંતરંગ સાધનો છે. આ ત્રણેયને જુદા જુદા સાધનો નહીં પણ એક જ સાધનની ત્રણ અવસ્થાઓ સમજવી જોઈએ. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો ધ્યાનની આરંભિક અવસ્થા ધારણા છે તો અંતિમ અવસ્થા (અથવા સફળતા) સમાધિ છે. આ રીતે સમાધિ ધ્યાનથી જુદી નહિ બલ્કે ધ્યાનની ઉત્તમ અવસ્થા છે.માટે ધ્યાન કહેવાથી ધારણા, ધ્યાન તથા સમાધિ ત્રણેય આવી જાય છે. માટે કહેવામાં આવે છે કે પરમાત્માની અનુભૂતિ માટે અતિ ઉત્તમ સાધન ધ્યાન છે. કેમકે ધ્યાનના દ્વારા ચિત્તની વૃત્તિઓેને પરમાત્મામાં સ્થિર કરી દેહાત્મબુદ્ધિ, દેહાધ્યાસ અથવા હું પણાને સમર્પિત કરવાથી જ પરમત્માની અનુભૂતિ થાય છે. આજ કારણ છે કે ઉચ્ચ કોટિના સાધકો (જેનું અંતઃકરણ જન્મ જન્માન્તરની સાધના અને સંત્સંગ દ્વારા નિર્મલ થઈ ગયું હોય) માટે અન્ય સાધનાઓની અપેક્ષા પરમાત્માની તરફ સમર્પિત થવું એને જ શ્રેયકર માનવામાં આવ્યું છે. કેમકે સમર્પણથી જ સમાધિ સિદ્ધ થશે. જેમકે,
સમાધિસિદ્ધિઃ ઇશ્વરપ્રણિધાનાત્ (યોગસૂત્ર ૨/૪૫)
પ્રેમ વગર સમર્પણ સંભવ નથી. એટલા માટે મહામતિ શ્રી પ્રાણનાથજીએ પ્રેમને સહજ સાધન કહ્યું છે. જેના હૃદયમાં પ્રેમ પ્રગટ થાય છે તેને માટે આ સંસાર સ્વપ્નવત્ લાગશે. તે તો નિરંતર સમાધિમાં જ રહે છે અથવા તે જીવન મુક્ત થઇ જાય છે. જેમકે,
ઉત્પન્ન પ્રેમ પારબ્રહ્મ સંગ, વાકો સુપન હોય ગયો સંસાર ા
આવા પ્રેમીઓ સમત્વભાવને પ્રાપ્ત થયેલા હોય છે. ગીતામાં સમત્ત્વને પણ યોગ કહ્યો છે, 'સમત્વં યોગ ઉચ્યતે' (ગીતા). તેમનું ધ્યાન લૌકિક વસ્તુઓથી દૂર થઈ પરમાત્માની તરફ જ લાગ્યું રહે છે. સાંસારિક દુઃખદાયી વસ્તુઓ વડે બનેલા સમ્બન્ધના વિચ્છેદને પણ ગીતામાં યોગ કહ્યો છે.
તદ્વિદ્યાદ્ દુઃખસંયોગવિયોગયોગસંજ્ઞિતમ્ ા (ગીતા)
કારણ કે ભૌતિક વસ્તુઓથી સંબંધ છૂટવાથી જ પરમાત્માની સાથેના નિત્ય સમ્બન્ધનો અનુભવ થશે. પ્રેમના દ્વારા આ અનુભવ શીઘ્ર થાય છે એટલા માટે પ્રેમનું મહત્ત્વ સર્વાતિશય બતાવ્યું છે. એટલા સુધી કેપ્રેમને પરમાત્માનું જ સ્વરૃપ માન્યું છે. મહામતિ કહે છે, પ્રેમ બ્રહ્મ દોઉ એક હૈ ા (પરિક્રમા) પ્રેમ બધાં જ બંધનોને તોડી નાંખે છે અને બધા જ બંધ દ્વારોને ખોલી દે છે. જેમકે,
પ્રેમ ખોલ દેવે સબ દ્વાર, પારકે પાર પિયાકે પાર ા
 

        દુરાચારી વ્યક્તિ પણ જો પોતાના ખરાબ કાર્યોને છોડીને પરમાત્માના પ્રેમમાં પાગલ થઈ જાય તો તે બધાં જ પાપોમાંથી મુક્ત થઈ પરમાત્માનો અનુભવ કરી શકે છે. પ્રેમમાં જેટલું સામર્થ્ય છે એટલું બીજા કોઇમાં પણ નથી. પરમાત્માના પ્રેમમાં ડૂબેલો વ્યક્તિ જગતના ભયમાંથી મુક્ત થઇને નિર્ભય થઇ જાય છે. મહામતિકહે છે,

 

વાકો આગ ખાગ વાઘ નાગ ન ડારાવે, ગુણ અંગ ઇન્દ્રિસે હોત રહિત ા
ડર સકલ સામી ઇનસે ડરપત, યા વિધ પાઇએ પ્રેમ પરતીત ાા
(કિરન્તન ૯/૩)
અનન્ય પ્રેમી વ્યક્તિ ગુણ અંગ ઇન્દ્રિઓથી ઉપર ઉઠેલો હોય છે. એટલા માટે તેમને અગ્નિ, શસ્ત્ર, હિંસક પ્રાણિ વાઘ, નાગ વગેરે પણ ભયભીત કરી શકતા નથી, બલ્કે તેને પ્રેમ કરવા લાગે છે. ભય પોતે જ એવા વ્યક્તિથી ભયભીત થાય છે. હૃદયમાં અહિંસા ભાવ સ્થિર થયેથી આવી વ્યક્તિઓની નજીકના લોકોનો પણ વેરભાવ દૂર થાય છે. કહ્યું પણ છે,
અહિંસા પ્રતિષ્ઠાયાં તત્સન્નિધૌ વૈરત્યાગઃ ા (યોગદર્શન ૨/ ૩૫)
પ્રાચીન સમયમાં ઋષિઓના આશ્રમોની બાજુમાં વાઘ અને હરણ સાથોસાથ રહેતા હતા. આ અહિસાંવૃત્તિનું જ પરિણામ હતું.
ઉપરોક્ત સમગ્ર કથનથી આ સ્પષ્ટ થાય છે કે પરમાત્માની અનુભૂતિ માટે ધ્યાન મુખ્ય સાધન છે. એમાં પ્રેમની માત્રા જેટલી વધારે હશે એટલી જ શીઘ્ર અને સ્પષ્ટ અનુભૂતિ થશે. નિજાનંદાચાર્ય શ્રી દેવચંદ્રજી મહારાજની જેમ નિશ્છલ (છલ વગરનું) પ્રેમ હોય તો પૂર્ણબ્રહ્મ પરમાત્માના પ્રત્યક્ષ દર્શન પણ થઈ શકે છે. એટલા માટે કહ્યું છે કે યોગીજનો વર્ષોની સાધના પછી પૂર્ણબ્રહ્મ પરમાત્મા શ્રી કૃષ્ણજીની છબીને એકવાર હૃદયમાં સ્થિર કરવા ચાહે છે જ્યારે પ્રમી ગોપીઓ શ્રી કૃષ્ણના પ્રેમમાં પાગલ થઈને નિરંતર એમની સાથે ખેલતી રહે છે. ગોપીઓની સહજ સાધના પ્રેમ છે. આપણું હૃદય પણ પ્રેમથી ભરાઈ જાય તો આજે આપણે પણ એવો અનુભવ કરી શકીશું. એના માટે શરૃઆત ધ્યાનના દ્વારા કરવામાં આવે છે.
આ રીતે ધ્યાનનું મહત્ત્વ જાણ્યા પછી હવે આપણે એ પણ જાણવું જોઈએ કે ધ્યાન કેવી રીતે કરવું ? અથવા ધ્યાનની વિધિ શું છે ? એના માટે આપણે એ જાણવું જરૃરી છે કે લૌકિક સાધનાઓની જેમ ધ્યાનની કોઈ નિશ્ચિત વિધિ હોતી નથી. સાધનાઓની સમગ્ર વિધિઓ અંતઃકરણના મળને દૂર કરવા માટે છે. વિધિ-નિષેધનો સંબંધ દ્વંદ્વોની સાથે હોય છે. નિર્દ્વન્દ્વ તથા નિત્યસત્ત્વસ્થ થયા પછી જ ધ્યાન લાગે છે. સામાન્ય લોકો વિચાર શૂન્ય સ્થિતિને જ ધ્યાન લાગવું સમજે છે. તે તો પ્રત્યાહારનું જ રૃપ પણ હોઈ શકે છે અને સમાધિનું વિઘ્ન પણ હોઈ શકે છે.આ તો એક પડાવ માત્ર છે મંજિલ નહીં. કલાકો સુધી ધ્યાન લગાવવાવાળા વ્યક્તિઓને તેમનો અનુભવ પૂછવામાં આવે કે શું તેમને તે સમયે પરમાત્માનો અનુભવ થઈ રહ્યો હતો ? ત્યારે તેઓ આ જ કહેશે કે પરમાત્માનો અનુભવ તો નહોતો થઈ રહ્યો પરંતુ એક અલગ પ્રકારના આનંદનો અનુભવ થઈ રહ્યો હતો. આનાથી એ જાણવા મળે છે કે તે પરમાત્માનો અનુભવ નહિ પરંતુ વિચાર શૂન્ય અવસ્થા હતી. ક્યારેક આવા સાધકો શરીરના જુદા જુદા ચક્રોનું ચિંતન કરતાં તો તે ચક્રોના (વિશેષ કરી આજ્ઞા ચક્ર) સક્રિય થવાથી આ બ્રહ્માંડની અન્તર્ગત સ્થિત વિભિન્ન દૃશ્યોને જોઈ શકે છે. આ રીતે આજ્ઞા ચક્ર ખુલવાથી અતીન્દ્રિય દૃશ્યો દેખાય છે. ક્યારેક કોઈને કંઈક સિદ્ધિઓ પણ પ્રાપ્ત થઈ શકે છે. એટલું થવા છતાં પણ જે કાંઈ પ્રાપ્ત થયું તે યથાર્થમાં લૌકિક સુખ જ છે. પરમાત્મા તો આ બધાથી જુદાં છે. તેમનો અનુભવ પ્રેમથી જ થશે એટલા માટે સાધકોએ છલ, કપટ, રાગ-દ્વેષ વગેરે દ્વન્દ્વોનેે છોડીને હૃદયમાં પ્રેમ ભરવો જોઈએ. આ રીતે આગળ વધવાથી ક્યારેક તો કોઈને કોઈ પ્રકારે થોડા અંશમાં પણ પરમાત્માનો અનુભવ અવશ્ય થશે.
પ્રેમનું સ્વરૃપ અનિવચનીય છે. બ્રહ્માત્માઓ પોતાના પ્રિયતમ પરમાત્માના પ્રેમમાં સ્વયંને સમર્પિત કરે છે અને દ્વન્દ્વોથી મુક્ત થઈને પૂર્ણબ્રહ્મ પરમાત્મા અનાદિ અક્ષરાતીત શ્રીરાજજીનો અનુભવ કરે છે. એટલા માટે એવું ધ્યાન વિધિ નિષેધ રહિત માનવાવાં આવે છે. કહ્યંુ પણ છે,
દ્વાન્દ્વાતીતે પથિ વિચરતાં કો વિધિઃ કો નિષેધઃ ા
ધ્યાનના આ દ્વન્દ્વાતીત માર્ગ પર ચાલવાવાળા માટે કાં તો વિધિ હશે અને કાં તો નિષેધ હશે. એટલા માટે શંકરાચાર્યજીએ પણ ધ્યાનના વિષયમાં કહ્યું-
લક્ષ્યે બ્રહ્મણિ માનસં દૃઢતરં સંસ્થાપ્ય બાહ્યેન્દ્રિયં,
સ્વસ્થાને વિનિવેશ્ય નિશ્ચલતનુશ્ચોપેક્ષ્ય દેહસ્થિતિમ્ ા
બ્રહ્માત્મૈક્યમુપેત્ય તન્મયતયા ચાખણ્ડવૃત્ત્યાનિશં,
બ્રહ્માનન્દરસં પિબાત્મનિ મુદા શૂન્યૈઃ કિમન્યૈર્ભ્રમૈઃ ાા
(વિવેક ચૂડામણિ ૩૭૯ )
આપણા ચિત્તને એક માત્ર લક્ષ્ય પરમત્મામાં દૃઢતાપૂર્વક સ્થિર કરી બાહ્ય ઇન્દ્રિઓેને અન્તર્મુખ કરો અને દેહની સ્થિતિની તરફ ધ્યાન ન આપીને માત્ર તેને નિશ્ચલ રાખો. હવે તન્મય થઇને આત્મા અને પરમાત્માના મિલનનો અનુભવ કરો તથા આત્માના દ્વારા અખંડ રૃપથી બ્રહ્માનંદ રસનું પાન કરો. હે સાધક ! તને આ જગતની ભ્રમપૂર્ણ નકામી વાતોથી શું લેવાદેવા છે ?
ખરેખર ચિત્તની વૃત્તિઓને ભૌતિક પદાર્થોની તરફ ન દોડાવીને શ્રી રાજજીની તરફ પ્રેમપૂર્વક દોડાવા લાગીશ ત્યારે કયાંક આમારું ધ્યાન સફળ થશે. એટલા માટે આવા ધ્યાનમાં વિધિ-નિષેધનું કોઈ વિશેષ મહત્ત્વ ન હોવા છતાં પણ પ્રેમી સુંદરસાથ કેવી રીતે અને ક્યાંથી ધ્યાન કરવાનો આરંભ કરે એના માટે અહીં સંક્ષિપ્ત માર્ગદર્શન આપવામાં આવે છે.
આપ પ્રાતઃ બ્રહ્મ મુહૂર્તમાં (ત્રણથી છ વાગ્યાની મધ્યમાં) શૌચ-સ્નાન વગેરથી નિવત્ત થઈ પૂજા રૃમમાં અથવા અન્ય શુદ્ધ સ્થાન પર એકાંત સ્થળે શુદ્ધ આસન બિછાવી પૂર્વાભિમુખ અથવા ઉતરાભિમુખ થઈ બેસો. અને આંખો બંધ કરી ચિત્તવૃત્તિયોને બીજે ક્યાંય ન દોડાવતાં પ્રેમ પૂર્વક શ્રીરાજજીનું ચિંતન આરંભ કરો. એવું માની લો કે શ્રીરાજજી આપની સામે સિંહાસનમાં બિરાજમાન છે. આપ એઓને પ્રેમ પૂર્વક જોવાનો પ્રયત્ન કરો. એના માટે આપ શ્રી રાજશ્યામાજીની તસવીરની સહાયતા લઈ શકો છો. શ્રી ૫ નવતનપુરી ધામથી પ્રકાશિત શ્રીરાજ શ્યામાજીનો ફોટો ધ્યાનના માટે જ છે. આપ ફોટાને આપની સામે રાખીને પહેલાં ખુલ્લી આંખોથી શ્રી રાજશ્યામાજીનું સ્વરૃપ પ્રેમપૂર્વક સારી રીતે જુઓ. જોતાં જોતાં એવું વિચારો કે ફોટામાં જેટલી સુંદરતા છે તેનાથી કરોડ ગણી કે એથી પણ અધિક સુંદર સ્વરૃપ શ્રી રાજશ્યામાજીનું છે. પછી આંખ બંધ કરી અંદરની દૃષ્ટિથી તે સ્વરૃપના દર્શન કરવાનો પ્રયત્ન કરો. આ સમયે વિચારોને ક્યાંય ન દોડાવો. એવું માની લો કે શ્રી રાજશ્યામાજી સાક્ષાત્ રૃપે આપની સમ્મુખ બિરાજમાન છે અને આપ પ્રેમપૂર્વક તેમના દર્શન કરી રહ્યા છો. ચિત્તની વૃત્તિયો તો અહીં તહીં ક્યાંય પણ દોડવાનો પ્રયત્ન કરશે પરંતુ આપ કોઈ પણ વિષયનું ચિંતન કર્યા વગર આ વિત્તિયોને દૃઢતા પૂર્વક શ્રીરાજજીની તરફ જ લગાવી રાખો. આપ જેટલા પ્રેમથી દર્શન કરવાનો પ્રયત્ન કરશો આપને એટલું જ સારંુ લાગશે. આર્ધોકલાકથી લઇને એક કલાક સુધી આપ દરરોજ નિશ્ચિત સમયમાં આ અભ્યાસ કરો.યાત્રામાં પણ નિશ્ચિત સમયે ધ્યાનમાં બેસી જાવ. ધ્યાન માટે એક નક્કી કરેલું આસન હોવું જરૃરી છે. ધ્યાન પછી ગરમ દૂધ અવશ્ય પીવું. જેનંુ ધ્યાન લાગી જાય છે તેમને ગરમ દૂધમાં ઘી નાંખીને પીવું જોઇએ.
અંતઃકરણની શુદ્ધતાના આધારે આપને અનુભવ થશે. બ્રહ્માત્મા હશે અને તેમનું અંતઃકરણ શુદ્ધ હશે અર્થાત ્હૃદયમાં છલ-કપટની ભાવના થોડીક પણ ન હોય તો તેમને થોડા દિવસોના પ્રયત્નમાં જ અનુભવ થવા લાગશે. કલશ હિન્દુસ્થાની ગ્રન્થમાં સુહાગણીઓના લક્ષણો બતાવેલા છે એવા નિર્મલ હૃદયવાળા બ્રહ્માત્માઓને અતિ અલ્પ સમયમાં જ અલૌકિક અનુભવ થવા લાગશે. અને થોડા દિવસોમાં તો તેમને શ્રી રાજશ્યામાજીની અનુભૂતિ પણ થવા લાગશે અને ધ્યાનમાં દર્શન પણ થશે. આ બધું પ્રેમના અધિક્ય અને અંતઃકરણ (હૃદય) ની નિર્મલતા પર નિર્ભર હશે. બ્રહ્માત્માઓ સિવાયના અન્ય આત્માઓને પણ નિરંતર અભ્યાસ અને શ્રદ્ધા તથા વિશ્વાસની દૃઢતાના આધારે થોડો ઘણો અવશ્ય અનુભવ થવા લાગશે.
કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, મદ તથા મત્સરના કારણે અંતઃકરણ મલિન બનેલું હોય છે અને ચિત્તવૃત્તિયો અતિ ચંચલ હોય છે. તેમને શ્રી રાજજીની તરફ લગાવવી એટલું સરળ નથી. ધ્યાન કરવાનો આરંભ કરતાં પહેલા આપ એ જ આસન પર બેસીને યોગમુદ્રા અને ભસ્ત્રિકા તથા અનુલોમ-વિલોમ પ્રાણાયમ ઝડપથી કરી શકો છો. આ અભ્યાસથી ચંચલ વૃત્તિયોને સ્થિરતા પ્રદાન કરવામાં સહાયતા મળશે. એટલા માટે થોડા આસનો અને લયબદ્ધ રીતે પ્રાણાયામ કરતાં પણ શીખી લેવું જોઈએ. યોગમુદ્રા પણ સાચી રીતે દશ મિનિટ સુધી કરવામાં આવે તો તેનાથી સ્થિરતામાં સહાયતા મળશે. આસન, પ્રાણાયમ તથા મુદ્રાઓ તો સહાયતા જ કરી શકે છે વાસ્તવમાં શ્રીરાજજીનો અનુભવ તો પ્રેમથી જ થશે. એટલા માટે શ્રી પ્રાણનાથજી કહે છે,
નિસ દિન ગ્રહિએ પ્રેમસોં, શ્રી યુગલ સ્વરૃપ કે ચરણ ા.
નિર્મલ હોના યાહીસાંે, ઔર ધામ વરનન ાા
 (કિરંતન)
નિજાનંદાચાર્ય શ્રી દેવચંદ્રજી મહારાજ ધ્યાનમાં સદૈવ શ્રીરાજજીનો અનુભવ કરતા હતા અને પરમધામમાં વિચરણ પણ કરતા હતા. તેમને હંમેશા શ્રી રાજજીના સાન્નિધ્યનો અનુભવ થતો હતો. તેઓએ ધ્યાન માટે ધ્યાનકક્ષ બનાવ્યો હતો. ત્યાં ધ્યાન કરતાં તેઓ શ્રી રાજજીની સાથે જુદીજુદી લીલાઓનો નિત્ય અનુભવ તથા દર્શન કરતા હતા. મહામતિ શ્રી પ્રાણનાથજીએ પણ સર્વપ્રથમ ધ્યાનમાં જ શ્રીશ્યામાજી, શ્રી રાજજી તથા બ્રહ્માત્માઓના દર્શન કર્યા અને રાસલીલાનો અનુભવ કયાંેંર્ં. એ જ રીતે તેઓએ શ્રી રાજશ્યામાજીના સ્વરૃપ સિનગાર, લીલાઓ તથા પરમધામના દર્શન કયાંર્ અને તેમનું વર્ણન કર્યું. સદ્ગુરુએ તો શ્રી યમુનાજીનું પ્રાકટય પણ કર્યંું હતું. આ રીતે શ્રી લાલદાસજી, જુગલદાસજી જેવા અનેક બ્રહ્મમુનિઓને ધ્યાનમાં શ્રીરાજ શ્યામાજી તથા પરમધામના દર્શન થતા હતા. આ રીતે કેટલાય પરવર્તી સંતોને પણ શ્રી રાજજીનો અનુભવ થયો છે.
શ્રી કૃષ્ણ પ્રણામી ધર્મમાં ધ્યાનની સાથોસાથ ચિતવનીનું પણ વિશેષ મહત્ત્વ છે. પરમધામની જુદી જુદી લીલાઓના ચિંતનને ચિતવની કહેવામાં આવે છે. શ્રી કૃષ્ણ પ્રણામી ધર્મની અષ્ટપ્રહર સેવાપૂજા ચિતવની જ છે. તેમાં પણ પ્રાતઃકાલીન સેવાપૂજા પરમધામ લીલા અને સાયંકાલીન સેવાપૂજા વ્રજ, રાસ તથા જાગણી લીલાની ચિતવની છે. સેવાપૂજાનું ગાયન કરતાં તે લીલાઓનું પ્રેમપૂર્વક ચિંતન કરશો તો તે લીલાઓમાં સ્વયંને સામેલ થવાનો અનુભવ થશે. ધ્યાન અને ચિતવનીમાં સફળ સુંદરસાથની સ્થિતિનું વર્ણન કરતાં મહામતિ શ્રી પ્રાણનાથજી કહે છે,
ખાતે પીતે ઉઠતે બૈઠતે, સોવત સુપન જાગ્રત ા.
દમ ન છોડે માસૂક સોં, જાકી અસલ હક નિસબત ાા

એવા આત્માઓ ખાતાં, પીતાં, ઉઠતાં, બેસતાં, સૂતાં અને જાગતાં હંમેશા ધણીના સાથનો અનુભવ કરે છે. તેઓએ જ યથાર્થમાં પોતાના ધણીની સાથે સમ્બન્ધની પિછાણ કરી છે. સુન્દરસાથજી ! આપણે એવો પ્રયત્ન અવશ્ય કરીએ કે જેથી અમારું ધ્યાન હંમેશા શ્રી રાજજીમાં લાગેલું રહે. ભૌતિક વસ્તુઓ જેટલી પણ મળશે વાસ્તવમાં તે નશ્વર જ રહેશે. એટલા માટે શ્રીરાજજીનું ધ્યાન છોડી ભૌતિક વસ્તુઓની તરફ ધ્યાન લગાડવું અજ્ઞાનતા જ કહેવાશે. અતઃ આપણે તારતમ જ્ઞાનના દ્વારા આ રહસ્યને સમજીને પ્રેમલક્ષણા ભક્તિ દ્વારા શ્રી રાજજીના ચરણોમાં ધ્યાન લગાવીને તેમનો અનુભવ કરીએ. એમાં જ જીવનની સાર્થકતા છે.

 

Write your Comments

Your Name:

Your Email:

Your Cell (+91.12345.12345):


Your Comment:

 

( Your Comment will be displayed after 24 hours )
20 Jun 13

Mikael

There is a critical shroatge of informative articles like this.
04 May 13

manda bhavsar

i like this blog pranamji pl send more blog these site
22 Mar 13

NARANBHAI MARU

I LIKE THIS BLOG
03 Mar 13

Anjana Likhyani

It open my inner heart
  • Krishnamani Maharaj-Krishna Pranami
  • Krishnamani Maharaj-Krishna Pranami
  • Krishnamani Maharaj-Krishna Pranami
  • Krishnamani Maharaj-Krishna Pranami
  • Krishnamani Maharaj-Krishna Pranami
  • Krishnamani Maharaj-Krishna Pranami
  • Krishnamani Maharaj-Krishna Pranami
  • Krishnamani Maharaj-Krishna Pranami
  • Krishnamani Maharaj-Krishna Pranami
Designed & Developed By : Nijananda Solutions